Przy skrzyżowaniu ulicy Łomaskiej z Zieloną i Kolejową w Białej Podlaskiej stanęła replika samolotu szkolno – treningowego PWS-26 (w skali 1:3) produkowanego w w tym mieście w okresie międzywojennym. Wydarzenie to związane było z uroczystymi obchodami 100-lecia powstania Podlaskiej Wytwórni Samolotów, która działała w latach 1923-39 XX wieku.
Podlaska Wytwórnia Samolotów zajmowała obiekty byłego Syndykatu Rolniczego (w tym budynki dawnego browaru). W kwietniu 1924 r. podpisano umowę pomiędzy zarządem PWS i Departamentem Lotnictwa na dostawę 50 samolotów rozpoznawczo-bombowych Potez XV A2 (później zamówienie wzrosło do 110 sztuk). Pierwszy lot samolotu Potez XV 172 miał miejsce w lipcu 1925 r. W tym roku zakład zatrudniał 450 osób.
Pod koniec lat 20. PWS stała się największym i najbardziej prężnym zakładem produkującym samoloty. W zakładzie działało biuro konstrukcyjne a także tunel aerodynamiczny, umiejscowiony w Doświadczalni Aerodynamicznej. Rocznie PWS produkowała średnio 67 samolotów. W pierwszej połowie 1927 r. zbudowany został prototyp sportowej konstrukcji PWS-3. Na początku 1928 r. przystąpiono do opracowania konstrukcji wojskowych. W 1928 r. powstał prototyp oznaczony początkowo PWS-7, a później PWS-5. Na licencji produkowano też w PWS samoloty RWD-8. PWS zdołała stworzyć od podstaw 36 typów samolotów – od myśliwców po sportowe, pasażerskie, bombowe i szybowce wyczynowe. Działalność fabryki znacząco wpłynęła na rozwój gospodarczy okolicy, powstało wiele miejsc pracy, w samej wytwórni zatrudnionych było ponad 700 osób, drugie tyle pracowało w kooperacji.
Skonstruowany w Białej Podlaskiej, bardzo nowoczesny jak na tamte czasy, samolot PWS-26 był najważniejszą konstrukcją zakładów, powstało ich tu 340 (niektóre źródła podają liczbę 320) sztuk. Był to samolot szkolno-treningowy, używany do nauki bombardowania, strzelania powietrznego, lotów w zasłoniętej kabinie. Konstruktorem maszyny był inżynier August Bobek-Zdaniewski.
We wrześniu 1939 roku fabryka została zbombardowana przez Niemców, czego nie zniszczyło Luftwaffe, zagrabili żołnierze oddziałów Armii Czerwonej, które 17 września 1939 roku wkroczyły na teren wytwórni. W czasie II wojny okupacyjne wojska niemieckie wykorzystywały teren przy ulicy Dokudowskiej na potrzeby lotniska wojskowego. Po wojnie na teren dawnego lotniska PWS przebazowano 61. Lotniczy Pułk Szkolno-Bojowy, który stacjonował tam do 1999 roku. Rok później przemianowany w Ośrodek Szkolenia Lotniczego, gdzie do 2008 roku szkolili się piloci śmigłowców.
Skarbnicą wiedzy, monografią PWS jest z pewnością napisana przez Jerzego Trudzika książka „Wielka wytwórnia w małym mieście”, wydana we wrześniu 2024 r. przez Powszechną Spółdzielnię Spożywców „Społem” w Białej Podlaskiej.
Ciekawym wydawnictwem jest album Bialskie skrzydła. Historia lotnictwa w Białej Podlaskiej – fotografie, wydana przez Jarosława Domańskiego.
Czarno-biały album Jarosława Domańskiego złożony jest z pięciu części: „Podlaska Wytwórnia Samolotów”, „61. Lotniczy Pułk Szkolno-Bojowy”, „Ślady obecności”, „Historia i pamięć” oraz „Pożegnalny lot”.
Polecam także szerzej opisujące historię PWS artykuły:
Podlaska Wytwórnia Samolotów nadała miastu kierunek rozwoju w serwisie Słowo Podlasia,
Podlaska Wytwórnia Samolotów / PWS na stronie samolotypolskie.pl,
oraz Podlaska Wytwórnia Samolotów – mimo chwil trudnych, wielki sukces ze strony podlasianin.com.pl.
Inicjatorami powstania pomnika byli członkowie Stowarzyszenie Seniorów Lotnictwa Wojskowego RP, projekt opracował pilot płk. Franciszek Ostrowski, a replikę samolotu PWS-26 w skali 1:3 wykonali pracownicy Zespołu Szkół Zawodowych nr 2 w Białej Podlaskiej. Odsłonięcie nastąpiło 16 września 2023 roku, wtedy też oficjalnie nadano nazwę Podlaskiej Wytwórni Samolotów rondu na skrzyżowaniu ulicy Janowskiej z al. Jana Pawła II w Białej Podlaskiej.
W Białej Podlaskiej znajduje się także Rondo Stanisława Różyczki de Rosenwertha (niestety tam nie dotarłem podczas swojej wycieczki), który był jednym z prekursorów narodzin przemysłu lotniczego II Rzeczpospolitej. W 1923 roku założył Podlaską Wytwórnię Samolotów (wraz z Witoldem Rumbowiczem, Czesławem Witoszyńskim i Antonim Ponikowskim). Był jednym z wiceprezesów Aeroklubu RP i przewodniczącym Komisji Lotnictwa Sportowego. W czasie wojny polsko-bolszewickiej służył jako ochotnik w 15. pułku ułanów pod dowództwem płk. Andersa. Niestety po wojnie nie doceniono jego zasług, Stanisław Rosenwerth został przez władzę ludową oskarżony o współpracę z okupantem, i skazany na karę 15 lat pozbawienia wolności. Więzienie opuścił w 1954 roku, rok później zmarł. Został pochowany w rodzinnym grobowcu na Powązkach. Został zrehabilitowany w roku 1960.